Tasavvuf: İmamı gazali

Gazzâlî, bir taraftan devrinin en büyük tehlikelerinden biri olan Bâtınîliğin hermetik yaklaşımına karşı çıkarak, bu hususta Fedâihu'l-Bâtıniyye ve Hücecü'l-hak adlı eserlerini yazarken, bir taraftan da filozofların katı determinizmine muhalefet etmiş, aradığı sükûnu sûfîlerden intikal eden mirasta bulmuştur.

O, el-Munkiz mine'd-dalâl'de kelâm, felsefe ve Bâtıniyye yöntemlerini eleştirdikten sonra tasavvufa yöneldiğini kaydeder. Bu yönelişte; davranışlarında içten olmadığı, işlerinde Allah'ın rızâsını gözetmediği, şan ve şöhret peşinde koştuğu şeklindeki özeleştirinin ve kalbini "mâsivallâh"tan temizleyerek "muhabbetullah" ile doldurması, ahlâkını düzeltmesi ve nefsini arındırması gerektiğinin farkında olmasının önemli payı olmuştur.

Böylece kendini Bâtıniyye ile Îcâbiyye arasında bir yerde konumlandırmıştır. Bu yer "Sünnî tasavvuf"tur. Bu geleneğe göre kesin bilgiye öğrenimle değil, zevk ve keşfle ulaşılır.

Bu hususta kaleme aldığı Mişkâtü'l-envâr, Kimyâ-yı Saâdet, İhyâü ulûmi'd-dîn gibi eserlerde Bâtınîliğe kaçmadan ve hulûl, ittihâd, vahdet-i vücûd, ibâhiyye gibi düşüncelere sapmadan Şerîatın hâkim yorumu olan Ehl-i Sünnet'in hoş göreceği bir tasavvufu takdim etmeye çalışmıştır. Bunda ne kadar başarılı olduğu tartışılmakla beraber, İhyâü ulûmi'd-dîn'de ortaya koyduğu çerçeve genel kabul görmüştür.