Felsefe ve Bâtınîlik Eleştirisi: İmamı gazali

Gazzâlî, felsefecilerle ilgili olarak iki önemli kitap yazmış olup bunlardan biri Makâsıdü'l-felâsife, diğeri de Tehâfütü'l-felâsife'dir. Birinci kitap daha çok filozofların düşünce tarzını tanıtıma, ikincisi ise sistemlerini eleştirmeye yöneliktir.

Bugün felsefeden bağımsız hale gelmiş bulunan mantık, matematik, tıp, astronomi ve fizik gibi aklî ve deneysel bilgi alanlarında ortaya konan sonuçlara itiraz etmeyen Gazzâlî'nin, felsefe eleştirisi özellikle metafiziğe yöneliktir.

Âlemin kıdemini ve determinist bir yapıda işleyişini öngören bu sistem, "sudûr teorisi" diye adlandırılır. Yaratılışı ve Allah'ın etkin müdahalesini ikinci plana iten, hatta ihmâl eden bir sistem olan sudûr, bütün kelâm âlimleri gibi Gazzâlî tarafından da etkili bir şekilde eleştirilmiştir.

Bazı araştırmacılar, bu eleştirilerin İslâm dünyasında felsefenin gelişmesini engellediği, hattâ duraklamasına neden olduğu şeklinde değerlendirmede bulunmuşlardır. Gazzâlî "Âlemin yoktan değil, Zât-ı Bârî'den sudûr ettiği ve âlemde meydana gelen olayların sebebinin, âlemin kendinde olduğu; dolayısıyla bunların Allah tarafından takdir edilmediği ve bilinmediği" şeklindeki felsefî sistemi reddederek, olup bitenler arasındaki sebep-sonuç ilişkisinin tabiatın özünden kaynaklanan bir zorunluluk değil, Allah'ın o şekilde irâde edip yaratmasına bağlı bir husus olduğunu (sünnetullâh) söylemiştir.

Bu yaklaşımı ile daha sonra determinizme alternatif olarak çıkarılacak olan "occasionalism"e (vesilecilik) öncü olmuştur.

Gazzâlî filozoflar ve Bâtınîler yanında diğer dinlerin özellikle de Hıristiyanlığın bağlılarına karşı yazdığı er-Reddü'l-cemîl li-ilâhiyyeti Îsâ bi-şârihi'l-İncîl adlı eserinde Hz. Peygamber'in nübüvvetini kabul etmemeleri sebebiyle Hıristiyanların küfre düştüklerini kaydetmektedir.